//Nauka o hadisach – ilm al-hadis

Nauka o hadisach – ilm al-hadis

Sunna została przekazana w formie przytoczonych słów Proroka (lub Boga – w przy- padku hadisu qudsi) bądź relacji o wydarzeniu, w którym brał udział. Taki cytat lub relacja zwana jest hadisem. Hadis składa się z dwóch części: pierwsza część to isnad, tj. łańcuch przekazicieli (zwanych też tradentami), czyli imiona osób, które przekazały daną relację, począwszy od osoby, która usłyszała słowa z ust Proroka bądź była na- ocznym świadkiem wydarzenia, w którym Prorok brał udział, skończywszy na osobie, która przekazała ją autorowi zbioru hadisów lub uczonemu, który ów hadis rozpo- wszechnił; druga część hadisu to matn, czyli jego treść.

Warto nadmienić, iż za życia Proroka, niech będzie z nim pokój i miłosierdzie, a tak- że długi czas po jego śmierci, hadisy nie były spisywane, lecz przekazywane z ust do ust. Wraz z rozszerzaniem się państwa muzułmańskiego na nowe tereny przekaziciele poszczególnych hadisów rozproszyli się po różnych częściach Bliskiego i Środkowego Wschodu oraz Północnej Afryki, przez co lokalne społeczności, zwłaszcza żyjące na rubieżach kalifatu, miały dostęp jedynie do części hadisów, które z kolei być może nie były znane nigdzie indziej. Po pewnym czasie od śmierci Proroka pojawiło się zjawisko niebezpieczne dla czystości religii i pamięci o dziejach pierwszych muzułma- nów – zmyślanie słów Proroka lub relacji o wydarzeniach, w których miał jakoby brać udział. Zjawisko to, zwane po arabsku ład’, wynikało z wielu przyczyn. Powstałe po śmierci Proroka ugrupowania o charakterze politycznym i/lub religijnym wykorzysty- wały niekiedy jego autorytet i wkładały w jego usta wypowiedzi mające legitymizować prawo do władzy bądź doktrynę religijną danego odłamu. Hadisy wymyślano także w celu zdobycia posłuchu lub pozycji społecznej. Istniało też zjawisko zwane kłama- niem na korzyść Posłańca Boga (ar. kizb li-Rasul Allah) jako przeciwieństwo kłamania przeciwko niemu (ar. kizb ‘ala Rasul Allah), tzn. oczerniania Proroka przez przeciwni- ków islamu, szerzących kłamliwe wieści o Muhammadzie, niech będzie z nim pokój i miłosierdzie. Kłamanie na korzyść Posłańca Boga polegało na przypisywaniu mą- drych i szlachetnych wypowiedzi Prorokowi, mimo iż nigdy ich nie wypowiedział, co w zamierzeniu czyniących to osób miało być wyrazem szacunku wobec Proroka i służyć szerzeniu jego dobrego imienia. Te zjawiska zrodziły potrzebę zbadania krą- żących po różnych rejonach państwa muzułmańskiego relacji, zidentyfikowania tych autentycznych i odrzucenia nieprawdziwych.

Tak zrodziła się nauka o hadisach (ar. ‘ilm al-hadis), która zajmuje się badaniem hadi- sów i dąży do ustalenia ich wiarygodności. Szczegółowo bada zarówno isnad, spraw- dzając prawdomówność przekazicieli (ta kwestia stała się przedmiotem badań gałęzi nauki o hadisach zwanej ‘ilm ar-ridżal) i weryfikując ciągłość łańcucha, jak równieżmatn – pod względem zgodności z innymi przekazami i zasadami islamu. Powstała także szczegółowa klasyfikacja hadisów ze względu na ich wiarygodność. Najważniejsze kategorie to (hadis) sahih (hadis autentyczny, wiarygodny), hasan (dobry, o wysokim prawdopodobieństwie autentyczności), da’if (słaby, prawdopodobnie nieautentyczny) i maudu’ (zmyślony, co do którego istnieje pewność, że nie pochodzi od Proroka). O zaklasyfikowaniu danego hadisu do określonej kategorii decyduje przede wszystkim łańcuch przekazicieli. Jeśli jeden lub kilku z nich jest znanych jako ludzie skłonni do kłamstwa, przekręcania wypowiedzi bądź mający słabą pamięć, hadis jest uznawany za mało wiarygodny. Po zbadaniu łańcucha może się też okazać, że jeden z przekazicieli, powołujący się na osobę, od której słyszał dany hadis, w rzeczywistości nie mógł nigdy jej spotkać, gdyż na przykład zmarła przed jego narodzinami, co podaje autentyczność relacji w wątpliwość. Z drugiej strony za autentycznością hadisów przemawiają relacje potwierdzające uczciwość i dobrą pamięć wszystkich przekazicieli oraz mnogość łań- cuchów, poprzez które został przekazany ten sam hadis. Warto wspomnieć, że uczeni stosują różne kryteria klasyfikowania hadisów (w dawnych czasach wynikało to m.in. z braku dostępu do wszystkich relacji i łańcuchów przekazicieli), stąd hadis o określonym statusie według jednego uczonego może mieć inny status u drugiego. Stąd między innymi wzięły się różnice w szkołach prawa muzułmańskiego.